Sök kennara
Ég veit ekki hvað er réttlátt kaup kennara miðað við aðra eða hver er hæfileg lengd skólaársins, né heldur hve lengi ungt fólk þurfi að sækja sér í sarpinn til stúdentsprófs. Ég veit ekki hvort námskráin eigi að gilda sem hið mikla miðstýringarafl eða þá frelsi hvers skóla til að leysa sín dæmi upp á nýtt. Því miður. Ég er tiltölulega saklaus eldri borgari sem hafði nokkuð gaman af margskömmuðum kennslubókum Jónasar frá Hriflu í Íslandssögu þegar ég var í barnaskóla og efaðist síðar meir aldrei um að það væri hollt manni að lesa latínu upp á hvern dag í þrjú ár. Þetta segi ég til að reyna að vera hreinskilinn svo að þeir geti hætt strax hér lestrinum sem geta ekki tekið mark á svo úreltum manni.
En það þykist ég þó vita, að það væri heimska að hlaupa á eftir þeim boðskap að í íslenskum skólum skuli kenna sem mest á ensku, allt frá því í leikskóla skilst mér, í fráleitri von um að Íslendingar verði tvítyngdir eins og það heitir. Það mun ekki gerast, hinsvegar mundu slíkar tilraunir fjölga hratt þeim sem eru illa mæltir og lítt læsir bæði á íslensku og ensku - og hvað væri þá orðið okkar starf? Ég segi ekki fleira og er þó fús til að heita málfarsfasisti eða þaðan af verra ef þurfa þykir.
Í annan stað veit ég að það er ærin ástæða til að hafa samúð með kennurum sem vinna í íslenskum skólum nú um stundir. Vegna þess að á þeim standa öll spjót. Vegna þess að komið hefur verið á slóttugu og öflugu samkomulagi allskonar aðila um að allt sé þeim að kenna. Þeir eru sekir fyrirfram. Þeir eru sá geithafur sem syndum foreldra og samfélags er hlaðið á og það eru sannkallaðar drápsklyfjar. Að svo búnu eru þeir reknir út á eyðimörk þar sem varla er einn vatnssopa af skilningi á stöðu þeirra að finna. Allt sem er að börnum og unglingum landsins er þeirra sök. Það er af því að skólinn hefur ekki kennt þeim þetta eða hitt, hefur vanrækt svo margt og leyft kennurum að slá slöku við.
Við þessar aðstæður eru það kennararnir sem hafa ekki kennt börnunum að bjóða góðan daginn eða þakka fyrir sig. Það eru þeir sem áttu að koma í veg fyrir einelti og kenna strákum að greiða ekki nema hæfilega þung spörk í slagsmálum. Þeir áttu að ala krakkana upp í tillitssemi á blogginu. Þeir áttu að fá þá til að hreyfa sig og éta minni sykur. Þeir áttu að kenna þeim að segja nei og já í kynlífi og stelpum að forðast ótímabæra óléttu. Þeir áttu að kenna þeim bæði þjónustulund og sjálfstæði, mælskulist og tjáskipti. Fyrir nú utan þetta gamla smotterí: móðurmál og ensku, reikning og landafræði, leikfimi og handavinnu og svo framvegis.
Í fleiri ár en nokkur telur hafa menn jafnt og þétt lengt óskalistann yfir það sem skólinn á að taka á sig og verður að sinna. Þeir eru sérlega duglegir við að bæta á þann lista sem vilja að allir éti úr sama lífstefnupoka og þeir sjálfir. Fyrir nokkrum árum var samþykkt fróðleg áskorun frá einhverjum markaðshöfðingjum um að fátt væri nú brýnna en kenna grunnskólabörnum undirstöðuatriði í verðbréfaviðskiptum - ætli það hafi ekki verið kallað verðbréfalæsi? Beint framhald af því væri sú eðlilega krafa að framhaldsskólar kenndu fjárfestingalæsi og þá ekki síst þá arðbæru mælskulist sem þarf til að kjafta upp verð á hlutabréfum og blaðra niður ótta við verðbréfahrun.
Sá ég ekki um daginn einhverjar svipaðar óskir, lærðar og ábúðarmiklar, um nauðsyn þess að grunnskólinn kenni börnum auglýsingalæsi? Mig minnir að þær hafi risið sem viðbrögð við því, að einhverjir þingmenn (vafalaust úreltir í hugsun og lítt hnattvæddir) hafi reifað hugmyndir um að takmarka eitthvað það áreiti sem auglýsendur beina að börnum. Það má ekki, það er forræðishyggja og skerðir markaðsfrelsið dýra. Þess í stað á skólinn að taka að sér að kenna börnum að sjá í gegnum auglýsingaherferðir og blekkjandi fyrirheit þeirra. Þetta er dálítið skondið: maður getur til dæmis ímyndað sér kennslustund í grunnskóla þar sem börnum er kennt að taka ekki minnsta mark á þeirri vitleysu úr bankaauglýsingum að „Nám er lífsstíll“. En eins og allir vita er sá boðskapur útfærður með því að sýna þybbinn eilífðarstúdent sem slær lán mörg og stór til þess að þylja tóma steypu yfir bjórkrús með sögufrægan háskóla í baksýn.
Vitanlega er margt æskilegt og þarft að finna á óskalistunum til skólanna. Hver vill ekki að börn átti sig á tónlist og myndlist eða verði betur “læs” á kvikmyndir? - svo nokkuð sé nefnt. Hitt er verra: að litið er á skólann sem blöðru sem þenst endalaust út þegar síðasta hugmyndatíska blæs í hana. Að auki á allt að gerast fljótt og vel á þeim vettvangi án þess að nokkur annar þurfi að taka sig á - a.m.k. ekki foreldrarnir og varla nemendurnir. Kennarar skulu vera svo miklir sálfræðingar, svo öflugir liðsforingjar og svo miklir skemmtikraftar að allur fróðleikur og öll lífsleikni renni ljúflega og fyrirhafnarlaust niður í ungar sálir eins og ís með dýfu. Tilætlunarsemin endalausa er líka full með kröfur sem reka sig hver á aðra: Við verðum náttúrulega að taka samræmd próf á við krakkana í Singapúr og Finnlandi til að sýna og sanna að Iceland is number one bráðum - og um leið vilja menn leggja niður öll slík stöðlunarpróf sem hefti frelsið og sköpunargáfuna. Menn ætla líka að gera allt í senn: að hleypa öllum í gegnum hvert skólastig og halda uppi háum gæðakröfum til náms. Og spara peninga í leiðinni.
Nú kynni einhver að spyrja: er hér verið að sýkna kennara og skóla af hverri sök, fara um þá silkihönskum, þagga niður gagnrýni, hvurslags er þetta eiginlega? Það er rétt: hér er ekki vikið að þeim hlutum. Vegna þess að það er ekki hægt að gera allt í einu í litlum pistli. Vegna þess líka að sá sem tekur til máls um menntakerfið einu sinni á tíu ára fresti, hann vill ekki hóa í lætin að sinni. Og hann er líka viss um að sjálfsgagnrýni eigi kennarar nóg af eins og vera ber - hvað værum við án hennar í hverjum starfshópi, hverju mannlegu félagi?
Hitt gæti verið að pistilhöfundur sjálfur reyndist syndaselur eins og margir aðrir. Þegar ég hefi nú um stund haft á hornum mér kröfugerðina endalausu á hendur kennurum langar mig samt sem áður að bæta við einni frómri ósk til þeirra, barasta einni og svo hætti ég. Mikið yrði margur sæll ef íslenskum skólum tækist að gera nemendur sína svo sterka og vel að sér um marga hluti að þeir kunni að vísa frá sér með góðum vilja og rökum afar útbreiddri og áleitinni kenningu sem læst er í þrjú orð aðeins: græðgi er góð. Græðgi er góð - þetta er skelfileg kenning. Og varla nokkur önnur til jafn seigdrepandi fyrir hvern sem á hana trúir eða tortímandi fyrir þokkalegt sambýli manna.